BoomTelling

BoomTelling | TreeCount
Martine Nijhoff │ Anders Veltkamp │Pieter Veltkamp

BoomTelling is een foto-tekstboek, een cross-over tentoonstelling van foto’s met een audio narratief, en een publieksprogramma.

BoomTelling wil mensen prikkelen om na te denken over onze relatie met de natuur, en in het bijzonder over onze relatie met de boom.

BoomTelling combineert 1288 fotoportretten van bomen met een narratief. Via fictie, autobiografie, brieffragmenten, citaten van denkers en schrijvers, en fragmenten uit wetenschappelijke en journalistieke artikelen, deelt het hoofdpersonage haar ontdekkingsreis en transformatieve proces, dat startte met het tellen van bomen.

BoomTelling is de weerslag van een onderzoek maar evenzeer een persoonlijke evocatie. Maar bovenal is het een getuigenis van onze eerbied voor de boom, deze complexe levensvorm die méér is dan alleen nuttig voor ons.

‘Ik adem de zuurstof in die de bomen uitademen,‘ schrijft de hoofdpersoon in het boek.
Ze doet verslag van haar onderzoek, van haar proces, van de fascinatie voor bomen die ze heeft ontwikkeld sinds ze is begonnen met het tellen van bomen op een stukje land in Italië. Bomen die in de loop van 35 spontaan zijn opgegroeid op een paar braakliggende akkertjes, en die inmiddels een klein bos vormen.
‘Ik adem de CO2 uit die bomen nodig hebben om te groeien. We zijn met elkaar verbonden.’

Ergens onderweg naar ons moderne, westerse, welvarende leven zijn we het gevoel verloren dat we deel uitmaken van de natuur. Niet alleen het rationele besef, maar vooral het gevoel dat we verbonden zijn met de natuurlijke wereld, onze intimiteit met de natuur, zijn we kwijtgeraakt.
We hebben onszelf een ‘wieg van steen en cement’ gebouwd, zijn opgegroeid met een antropocentrisch wereldbeeld en het idee dat we boven de natuur staan. Dat de natuur er is om ons ten dienst te zijn, dat we haar naar eigen goeddunken en voor ons gewin mogen exploiteren.
Dat idee is zo diep ingesleten dat ons geweten tot zwijgen is gebracht.

In ons denken, onze systemen, prevaleert cognitie boven gevoel. In het neoliberale kapitalisme, is geen plaats voor gevoel, alleen voor zakelijkheid. Ons wereldbeeld heeft onze gevoelsbanden met de natuur doorgesneden.
Dit komt met een prijs: de bossen, de oceanen, de hele natuurlijke wereld, bevinden zich in een deplorabele staat. Een klimaatcatastrofe en een zesde uitstervingsgolf tekenen zich af. Ons voortbestaan wordt bedreigd.
Zolang we binnen cognitieve denk- en omgangskaders oplossingen voor deze problemen zoeken, zullen deze vooral meer van hetzelfde zijn. Ze zullen uitgaan van dezelfde denkfout, en daarmee alleen maar bijdragen aan verdere ineenstorting.

We hebben een hervinden van ons gevoel nodig om een kanteling in deze pathologische omgang met de natuurlijke wereld tot stand te brengen. Zodra we niet alleen weten, maar ook en vooral voelen dat wij en de natuur één zijn, wordt een fundamenteel andere omgang met de natuur vanzelfsprekend.
Die fundamenteel andere omgang met de natuur is noodzakelijk willen we de samenhangende crises waar we voor staan nog enigszins beteugelen.

BoomTelling gaat over de existentiële vragen van deze tijd: hoe staan wij als westerse verstedelijkte mens tegenover de natuur? Waarom denken wij het recht te hebben om bomen – vaak ouder dan we ons kunnen voorstellen – te kappen voor ons gewin? Hoe bestaat het dat we de dreiging van een klimaatcatastrofe niet serieus nemen en adequaat aanpakken? Hoe gaan we om met de wetenschap dat we de oorzaak zijn van de teloorgang van de natuur en wellicht van de wereld? Hoe moet je leven in het zicht van een dreigende ondergang? Wat doet dit met onze psyche? Hoe houd je hoop? Wat is nog van waarde als er geen toekomst is?

Boomportretten

Het tellen van de bomen leverde een serie van 1288 foto’s op: boomportretten.

Elke boom is op dezelfde wijze in beeld gebracht. De herhaling en de consistente manier van fotograferen schept eenheid in de foto’s, zodat ze bij elkaar horen, als een bos.

De foto’s zijn het resultaat van een feitelijke en praktische inventarisatie, bedoeld om de vraag te beantwoorden in hoeverre ze onze CO2-schuld compenseren. De onderschriften (nummer, soort, omtrek van de stam) maken ook duidelijk dat het hier een inventaris betreft. De hoeveelheid CO2 die bomen opnemen afhangt van de grootte van de boom, en dus van de omtrek van de stam.

Tegelijkertijd roepen de portretten de associatie op met foto’s uit een jaarboek van een school. Elke boom wordt door middel van een eigen portret getoond – ahw voorgesteld. Als een individu, temidden van zijn ‘peers’ : de andere bomen in het bos. De kenmerken functioneren nu als individuele kenmerken, die belangrijk zijn voor de boom: omtrek, soort.

Het statement dat we daarmee maken is dat bomen als autonome levende wezens met een intrinsieke waarde moeten worden gezien.

Tekst

Misschien pompt de boom op deze manier water door de stam omhoog.
Zoals ons hart ons bloed rondpompt.

III

‘Bomen lijden wanneer men ze kapt. En ook kunnen ze vreugde voelen,’ zegt de Mahabharata. Als een blad wordt aangevreten, voelt de boom pijn.
Ja, bomen kunnen pijn voelen. Dat wil zeggen: ze maken een stofje aan dat pijn kan dempen en waarom zouden ze dat anders doen?
Kun je je voorstellen wat ze voelen als er takken van ze worden afgezaagd?
Ik moest ook meteen denken aan boom 51: conifeer met ingegroeid stuk tuinslang. Ik schaam me dat we die boom zo hebben toegetakeld, als een hond met een veel te strak touw om zijn nek.
Nu bekend is dat een boom inderdaad pijn kan voelen, is het dan vreemd om te veronderstellen dat hij ook vreugde kan ervaren?
Ik vind van niet.

IV

Het pijnsignaal van een boom verplaatst zich met een snelheid van 1 centimeter per minuut.
Boomtijd is traag.

V

Het wordt nog mysterieuzer, Finn.
Bomen kunnen zich dingen herinneren. Ze hebben een geheugen. Berken kunnen een gebeurtenis zelfs vier jaar onthouden, heeft iemand uitgezocht.
Vier jaar! En ze leren. Dat wil zeggen: ze kunnen hun gedrag aanpassen als reactie op iets wat ze in het verleden hebben meegemaakt. Ze kunnen situaties analyseren, terugkoppelen, waar nodig bijsturen. Sommige wetenschappers zeggen dan ook dat bomen intelligent zijn. Ik ben geneigd het met ze eens te zijn.

Brieffragmenten en compacte – soms ook langere – teksten vertellen over de ambivalentie van de hoofdpersoon, haar leven tussen de grote stad enerzijds en het platteland van Italië anderzijds. Over hoe ze zich op en top stedeling voelt, maar ook grote behoefte heeft om zich met natuur te omringen. Omdat ze zich zorgen maakt over haar ecologische voetafdruk vat ze het plan op om de bomen die op hun land zijn opgegroeid – ooit kale akkers, waarvan ze als stadsmensen niet wisten wat ze ermee moesten doen – te gaan tellen. Tegelijkertijd verdiept ze zich in het wezen van de boom. Ze ontdekt de soevereiniteit van dit complexe wezen en hoe ingenieus en superieur bossystemen zijn. Ze verdiept zich in de klimaatproblematiek, en in de vraag hoe het komt dat we zo onverschillig en destructief omgaan met de natuurlijke wereld. Over dit alles schrijft ze brieven, verzamelt ze teksten en citaten.

Ze onderzoekt ook haar eigen relatie met bomen, en met de natuur in zijn geheel. Wat ze leert maakt haar nederig, en ze verlangt ernaar om een diepe verbondenheid te voelen, een wederkerigheid, zoals oorspronkelijke volkeren die kennen, maar denkt dat ze dit vermogen door het opgroeien in de stad is kwijtgeraakt. Ze leert de ernst en de omvang van de klimaatcrisis kennen, en heeft even hoop dat de coronapandemie een kentering teweeg kan brengen, een kantelpunt in het denken over onze omgang met de natuur. Dat blijkt een illusie. Ze neemt de radicale keuze om zich terug te trekken op het stukje grond in Italië, als hoeder van bomen, die ze heeft geteld.

Een speciaal boek

Met uitgever Steven Hond van uitgeverij Komma, en vormgever Bob van Dijk maken we een speciaal boek met een bijzondere vormgeving.
Alle 1288 boomportretten worden hierin opgenomen, in full color. Het boek – 14,8 x 22 cm, met 864 pagina’s binnenwerk – wordt gedrukt op zeer dun papier.
Door het dunne papier zie je de andere bomen erachter doorschemeren, De transparantie geeft een gelaagd beeld, een diepte zoals in een bos.
De teksten plaatsen we in blokjes aan de andere kant van de foto’s, zodat deze niet zichtbaar zijn als er een foto aan de andere kant is.
Het gebruik van zeer dun papier onderstreept dat we zuinig dienen om te springen met papier, immers van een boom gemaakt. Daarnaast geeft het het boek een zekere kwetsbaarheid. Wij moeten er voorzichtig mee omspringen, net als met de natuurlijke wereld.
De bladspiegel kent veel wit, en biedt daarmee ruimte voor associatie en invulling. Het vergt een actieve houding van de lezer. Tegelijkertijd is het beeld ingetogen, net als het wezen van de boom.
De kaft geven we een tactiele kwaliteit mee, als van boomschors. We moeten de fysieke wereld weer leren kennen via zintuiglijke aanraking.
Het boek wordt zichtbaar gebonden, met groen garen waarbij de lange draden blijven hangen. Een vastgeknoopt takje fungeert als ‘bladwijzer’.

Tentoonstelling: een audiovisuele installatie

Voor de installatie bedekken we wanden in een ruimte met de 1288 portretten van de bomen, elk aan ons voorgesteld als individu, met soortnaam en nummer. De bezoeker wordt aangesproken door een audiostream: een gesproken tekst, die hem/haar langs het doorgemaakte proces en het onderzoek van de verteller leidt. De tekst is soms theatraal, soms feitelijk, en in zijn totaliteit poëtisch. Hij zal gebaseerd zijn op de reeds geschreven teksten, maar zal daar ook van afwijken om hem als theatrale vertelvorm tot zijn recht te doen komen. Thema’s erin zijn: dat bomen minstens zulke complexe wezens zijn als wij mensen, met intelligentie, bewustzijn en een sociaal leven, die ons respect verdienen, dat wij mensen een bescheidener plek zouden moeten innemen op de aarde, en dat het terugvinden van onze intimiteit met de natuur een essentiële voorwaarde is voor het afwenden van de klimaatcatastrofe die op ons afkomt.

Aan het eind zwijgt de verteller en luistert de bezoeker naar een boom: we horen de sapstroom van de boom: de bezoeker wordt hiermee gevraagd om zich te verbinden met de boom als wezen, en te reflecteren op de gestelde dilemma’s en vragen, en op zijn rol ten opzichte van de boom c.q. de natuur.

Met vier wanden (hoogte 2,5 m, lengte 5,5 m) creëren we binnen de tentoonstellingslocatie een besloten ruimte.

Buiten deze besloten ruimte treft de bezoeker als eerste een leestafel aan, vol met documentair materiaal dat verwijst naar het onderzoek en het persoonlijke proces van de makers. Artikelen, stapels boeken, een pot met een zaailing van een eik, een herbarium, foto’s, krantenknipsels, folders, datasheets, citaten, tabellen, alle inventarislijsten van de telling, post-it papiertjes, foto’s van details van het bos (dat wat we gaan zien als we beter gaan kijken), alsmede een paar kleine videomonitoren met bewegend beeld:

  •  een wetenschappelijk experiment dat laat zien de planten zich bewust zijn van tijd en ruimte en van de aanwezigheid van  andere planten en voorwerpen
  • Wind die zichtbaar wordt in de bladeren van een boom, een video met als titel ‘it is through trees that we see and hear the wind’.
  • een Youtube-filmpje van mannen van de Lani-stam uit Borneo die het oerwoud toezingen.

De leestafel is een fysieke installatie, die integraal onderdeel uitmaakt van de tentoonstelling, en wordt sculpturaal vormgegeven.
De vier buitenwanden tonen levensgrote foto’s van het bos. Dit wekt de indruk dat je het bos in kunt lopen.
En dat kan ook: de bezoeker kan de ruimte tussen de 4 wanden binnentreden.
Hier wordt hij omringd door de 1288 fotoportretten van de bomen, allen voorzien van nummer, soortnaam en gemeten omtrek. Het zijn allemaal zelfstandige afdrukken in formaat 16×24 cm, met dunne spelden stuk voor stuk aan de wand opgehangen: 322 foto’s per wand, in een raster.
De bezoeker bevindt zich in het bos, dat we naar de stad hebben gebracht. We stellen onze bomen aan hem voor, elke boom een individu, in zijn totaliteit een bos. Maar dan wel een gerepresenteerd bos, een bos dat we in een strak raster tonen. Zo gaan wij met de natuur om: het mag er zijn, maar wel binnen onze grenzen en strakke kaders. Tegelijkertijd heeft het de connotatie van de inventarisatie, die het in wezen is.
Met een ‘canopy’ (schaduwnet met daaraan vastgeknoopte beweeglijke blaadjes) en belichting suggereren we het schaduweffect van de boomkruinen.
De bezoeker staat in het bos en luistert naar de geluidscompositie. Dit is een theatrale, poëtische soundscape,  die gesproken brieffragmenten over het persoonlijke proces van de verteller verweeft met objectieve en wetenschappelijke teksten, verwijzend naar filosofisch ethische, politiek-maatschappelijke vraagstukken. We horen stemmen van inheemse volken, die op een andere manier naar de wereld kijken. Aan het eind van de audiostream wordt het stil en is alleen nog de sapstroom van een boom te horen.

Meditatiekussentjes op de vloer nodigen uit tot zitten, tot luisteren, tot naar binnen keren.
Nu kan de bezoeker zich verbinden met de boom. Hier luisteren we naar de boom, naar het pulseren van de sapstroom, het traag kloppend hart van de boom, trager dan dat van ons, hij leeft in een andere tijdschaal. We nemen de trage tijd van de boom aan. Het luisteren is een daad van openstellen naar de boom, waardoor we ons kunnen verbinden met de boom. Vanuit die verbinding kunnen we reflecteren op onze plek ten opzichte van de natuur.  

De installatie prikkelt de bezoeker om met een andere blik naar de boom te kijken. Om stil te worden en te luisteren naar de boom. Om zich met de boom te verbinden.

Achtergrond van het project

Voor het project hebben wij de bomen, die in de loop van 35 jaar spontaan op een stukje land in Italië zijn opgegroeid, geteld en gefotografeerd.

Het startte vanuit een eenvoudige, pragmatische vraag, een die uit typisch menselijk eigenbelang voortkomt: welk te berekenen deel van onze ecologische schuld lossen we af met onze bomen?

Dit leidde al snel tot een wijdlopend onderzoek, naar de wonderen van bomen en de ecosystemen van bossen, naar onze omgang met bomen en de natuur in het algemeen, en naar onze plaats als mens daarin. En naar de vraag hoe het komt dat onze relatie met de natuur zo destructief is, en of – en hoe – we onze binding met de natuur kunnen herstellen.

Naast tellen legden we systematisch elke boom vast op het terrein. We maakten op deze manier een inventarisatie van het nieuw ontstane bos op ons land en willen tegelijkertijd elke afzonderlijke boom fotografisch vastleggen in  een individueel portret.

Op die manier willen we de intrinsieke waarde van elke boom benadrukken. De bomen zijn opgegroeid op het land dat wij toevallig hebben gekocht maar daarmee niet ‘van ons’. Zij hebben een autonoom recht op bestaan. Bomen zijn al veel langer bewoners van deze aarde. De oude eik op ons land staat er al van voor onze tijd en veel van de jonge eiken zullen er nakomelingen van zijn. Zij zijn voor ons belangrijk om wat ze ons bieden: opname van CO2, een beter microklimaat, opname van fijnstof, het aanmaken van bosgrond, het koelen van de lucht, en het huisvesten van diersoorten. Maar hun recht van bestaan is daar niet van afhankelijk.

Tijdens het onderzoek maakten we een proces door: van pragmatisme en optimisme naar pijn van verlies, naar gevoelens van pessimisme, machteloosheid en zelfs wanhoop, om tenslotte uit te komen bij het punt waarop we ons realiseerden dat niet alleen het bos maar ook het project zelf een toevluchtsoord was geworden in een wereld die bedreigd wordt, waarbij de betrekkelijkheid van ons bestaan in de grote geschiedenis van de aarde een idee is dat troost biedt.

Publieksprogramma

Rond de expositie en de release van het boek willen we een programma organiseren, waarin thema’s kunnen worden belicht en verdiept.  We denken aan lezingen en gesprekken, maar ook aan voorstellingen en performances.
BoomTelling gaat in de eerste plaats over het anders gaan denken over onze rol binnen de natuurlijke wereld. Het wil een kanteling in ons perspectief teweegbrengen. Dit kun je doen via de ratio – kennis en informatie – maar misschien is beleving via kunst de aangewezen weg, omdat kunst ons kan laten voelen. En dat gevoel is wat we vooral nodig hebben om radicaal anders te gaan denken.

Martine Nijhoff: concept/onderzoek/teksten
Pieter Veltkamp: concept/fotografie (www.finestrini.com)
Anders Veltkamp: concept/fotografie  (www.finestrini.com)

 

Leave a Reply

Your email address will not be published.